Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə yardımı ilə hazırlanmışdır

RU
PRpr “İctimaiyyətlə əlaqələrin inkişafına kömək “ İctimai Birliyinin layihəsi QƏRBİ AZƏRBAYCAN: AZƏRBAYCANLILARA QARŞI GENOSİD DEMOQRAFİK STATİSTİKA GÜZGÜSÜNDƏ

Erməni təbliğatının təşkili

1907-ci ildə Bakıdakı erməni mədəniyyət ittifaqı tərəfındən Sankt-Peterburqda S.Zavaryanın "Qarabağın igtisadi şəraiti və 1906-1907-ci illərin aclığı" kitabı çapdan çıxmışdır. Burada 1905-1906-cı illərdə Qarabağda baş vermiş hadisələrin səbəb və nəticələri şərh olunmuşdur. Təsadüfi deyil ki, S.Zavaryanın kitabı Bakı erməniləri tərəfindən  tez-tələsik maliyyələşdirilmişdir ki,  uzaq Peterburqda məhz 1907 ildə, yəni 1905-1906-cı illlərin faciəsindən dərhal sonra işıq üzü görsün. Bu ermənilərin  azərbaycanlılara qarşı məharətli və çevik əkstəbliğatının bariz nümunəsidir. Yəni məkrli düşmənlərimiz əsrlər boyu qanlı hadisələri “isti-isti” təhrif etmiş,  öz interpretasiyalarında millətimizə qarşı yönəlmiş tərzdə xaricdəki  ictimaiyyətə yeridməyi bacarmışdır. İlk baxışdan bu kitab “obyektiv” görünsə də, erməni xisləti özünü büruzə verir, faciədə  tatarlar(yəni azərbaycanlılar)  təqsirləndirilir. Erməni müəllif 1905-ci il Qarabağ hadisələrinin səbəbini aşağıdakı kimi səciyyələndirirdi: "1905-ci il­də bütün Rusiyada yatmış xalqlar əsrlik yuxudan ayıldı, əldən düşmüş zəhmətkeş kütlə azad həyatın şirinliyni dadaraq müba­rizəyə qoşuldu, həmçinin qarabağlılar da. Bu xalq nədən nara­zı idi, hansı əsarət onlar üçün daha dözülməz və əzablı idi, hansı əsarətə qarşı mübarizə aparmaq asan idi. Təbii ki, onlar istismarçılarına qarşı, erməni kəndlərində təkbətək yaşayan ögey "sahibkarlarına" qarşı. Bu ona görə baş verdi ki, Varandın və Xaçenin bir çox sakini Bakıda öldürül­müşdü, orada ilk hücuma keçənlər tatarlar olmuşdu". Bu iqtibasda yazılanın aq yalan olduğu məlumdur, lakin görürük ki, onlar artıq əsrin əvvəlindən türk aləminə qarşı ardıcıl təbliğatın təməlini Rusiyada və başqa ölkələrdə möhkəmləndirmişdirlər. İllər boyu ermənilər bu kimi böhtanları geniş yaymaqla uydurma "mets yeğerni" (yəni “bö­yük qırğın”) haqqında geniş ictimaiyyətdə oturuşmuş təsəvvür yarada bilmişlər.
Sovet dövründə də bu iş öz önəmini itirməmiş, əksinə, genişləndirilmişdir. Ermənilər SSRİ-nin ən nüfuzlu rəsmi nəşrlərində rəhbər vəzifələri tuta bilmiş və milləyçilik maraqlarını qane edən məqalələr dərc etdirmişlər. Beləluklə də gələcək ərazi iddiaları üçün əvvəlcədən“faktoloji baza” hazırlamışlar. Məsələn, 50-ci illərdə Böyük Sovet Ensiklopediyasının elmi-redakaksiya şurasındaİ.Knunyantsın, Sovet Tarixi Ensiklopediyasında A. İoannisyanın olması aşaqıda göstərilən materialların ən etıbarlı məxəz sayılan ensiklopediyada dərc olunmasına imkan yaratmışdı:"Oz mədəniyyət və dillərinə görə ermənilər dörd əsas qrupa bölünürlər:
1) Ararat vadisi erməniləri, onların dili müasir erməni ədə­bi dilinin əsasını təşkil edir; 2) Şərq erməniləri (Zəngəzur, Dağlıq Qarabağ, Lori, Qazax); 3) Qərb erməniləri (Böyük Er­mənistan, Kiçik Ermənistan); 4) Cənub və Cənub-Qərb ermə­niləri (Vaspurakan, Taron, Sasun, Zeytun, Kilikiya).(bax: Большая Советская Энциклопедия”, Второе издание, 1950,  том 3, стр.49). Əfsuslar olsun ki, bu kimi ensiklopedik təhriflər çoxdur. Göründüyü kimi, hələ 1950-ci ildə inanılmış məxəzlərin dili ilə israr olunur ki,  erməni dilinin bir qolu Azərbaycanın qə­dim ərazisində - Zəngəzur, Dağlıq Qarabağ, Lori, Qazaxda - formalaş­mışdır. Bununla da həmin ərazilərin güya Ermənistana məxsus olmasını göstərməyə çalışıblar.
       Digər bir fakt. Erməni Sovet Ensiklopediyasında Müsavat partiyası haqqında verilən materialda deyilir: "Azərbaycanda müsavatçıların və Ermənistanda daşnakların hakimiyyəti döv­ründə (1918-1920) iki ölkə arasında münasibətlər ciddi surətda kəskinləşmişdi. Ərazi ixtilafları üzündən silahlı toqquşmalar ­baş verdi. Azərbaycanın müsavatçı hökuməti öz silahlı qüvvə­lərinin 34-nü Ermənistanla sərhəd rayonlarında mərkəzləşdirdi. Azərbaycanda erməni əhalisinin gırğını, talanı baş verdi. Qara­bağda 1920-ci ilin yazında Şuşa xarabalıqlara çevrildi, bir çox erməni kəndləri yerlə-yeksan oldu, əhali məhv edildi".
Əslində isə Ermənistanda daşnakların hakimiyyəti dövründə (1918-1920-ci illər)  280 min nəfərə yaxın azərbaycanlı qırğına mərüz qalıb.  1916-cı ildə Zəngəzur qəzasının kəndlarində 52612 nəfər azərbaycanlı əhalisi olduğu halda, 1926-cı ildə orada cəmi 5634 nəfər azərbaycanlı geyd olunub. 10 ildə azərbaycanlıların 10 dəfə azalması əlbəttə ki, qırğın və talanın təzahürüdür.  O zaman Qarabağda azərbaycanlılar yaşayan kəndləri kim vi­ran qoyub?  Əlbəttə daşnaklar. Bunu biz yox, tarixi faktlar sübut edir.
       Lakin ermənilər ildən ilə yalanlarının miqyasını genişləndirir və yeni təbliğat texnologiyalarına əl atırlar. Hovhannes Melkonyanın "Yaddaş sahəsi" kitabı buna misal ola bilər. 512 səhifədən ibarət olan bu təhrif toplusu 1987-ci il­də, cəmi 3 ay müddətində yığılıb, çap olunub satışa buraxıl­mışdır. Kitabda 1915-ci ildə Türkiyədə guya baş vermiş erməni qırğını şahidlərindən 353 nəfərin 1916, 1917, 1918, 1919-cu illərdə Karendən, Vandan, Muşdan, Yerznkadan, Xnusdan, Qar­sdan, İqdirdən, Zmyurnadan, Trabzondan, Ayntapdan, Ter-Zor­dan, Berkridən, Sarıqamışdan, Yerevandan, Aleksandropoldan, Qüdsdən qohum-əqrabalarına göndərdikləri, lakin ünvanına çatmayan məktubları verilmişdir. Müəllifin göstərdiyinə görə, guya bu məktublar Birınci Dünya Müharibəsi zamanı almanlar tərəfindən batırılmış Amerikanın, İngiltərənin, Fransanın sualtı gə­milərindən tapılmışdır. Onları Petros Tonapetyan adlı erməni topla­yıb,  1922-ci ildə çoxaldıb yaymışdır.
Bu məktublar əsasında müəllif türklərin guya ermənilərə qarşi etdiklərinin siyahısını oxucuların diqqətinə çatdırır. Buna bənzər kitabların əsrin 80-ci illərində çap olunması türklərə qarşı nifrət hissini alovlandırmaq məqsedini güdürdü. Erməni millətçiləri bədnam "Qarabağ probleminini" öz maraqlarına uyğun həll etmək üçün məhz millət­çilik psixozuna bel bağlayırdılar.
Kitabda 1915-ci il hadisələrinin dəhşətli mən­zərəsini verməklə əslində müəllif  türklərə  bu cür işkənçələr verməyə çağırır. 80-ci illərin millətimizə qarşı soyqırımını xatırlayanda görürsən ki, bu kimi kitablardan erməni millətçiləri vəhşilik dərslərini yaxşı mənimsəmişdir. Ki­tabdakı hadisələri Qarabağda baş vermiş real vandalizm  faktları ilə tutuşduranda gözünün qabagında qarll-palçıqlı dağ cığır­ları ilə  sürünən azərbaycanlı uşaq­lar, qadınlar, beli bükülmüş qocalar, Tanrıdan imdad gözlə­yən körpələr, Ermənistanın Quqark rayonunda iri diametrli dəmir borulara doldurulub diri ikən betonlanan körpələr, dönan insanların məsum çöhrələri canlanır.
Azərbaycan xalqı "qana qan" fəlsəfəsini həmişə rədd etmişdir. Hətta azərbaycanlı mütəxəssislər milli münaqışəyə baxmayaraq 1988-ci ildə Ermənistanda baş vermiş güclü zəlzələdən zərərçəkmişlərə kömək üçün oraya yollanmış və təyyarə qəzasında həlak olmuşlar.  Bu da xalqımızın  hu­manistliyinin, mənəvi kübarlığının təzahürüdür.
Azərbaycanlılara qarşı 1905-1906-cı, 1918-1920-ci və sonrakı illərdə törədilmiş soyqırımların 353 yox, ondan 100 dəfə çox şahidlər də, kifayət gədər rəsmi arxiv materialları, sənədlər də mövcuddur. Xüsusi qeyd etməliyik ki, M. Ordubadinin “Qanlı illər” əsəri məhz soyqırım şahidi olmuş yüzlərlə azərbaycanlıların məktubları əsasında yazılıb. Amma nə yazıq ki, sovetlər dövründə faktlarla zəngin olan bu kitab yasaq edilib! Ermənilər isə məhz Azərbaycan yazıçısının əsərinin fabulası üstündı qondarma məktublaq toplusunu yapıblar! 1988-ci il faciəlı olaylarından dərhal sonra da tutarlı dəlilləri ümumiləşdirib "Yaddaş sahəsi" kimi sənədli toplunun ha­zırlanıb çap olunmasına girişən, qabağa düşən olmayıb. Söhbət başqa xalqlara və millətlərə qarşı nifrət hissi alovlandıran sax­ta ədəbiyyatdan getmir. Söhbət ondan gedir ki, zamanında erməni kimi sayıq və məkrli düşmənlə informasiya müharibəsində biz xeyli vaxt itirmişik:   millətlərarası münasibətlər düzgün işıqlandırılmayıb, keçmişin ziddiyyətlərinə hə­qiqi, əsaslandırılmış giymət verılməyib, kimin kim olduğu sənəd­lərin dili ilə tam açıqlanmayıb...
Fəlakət təbiətin qəzəbi, faciə isə insan əməlinin nəticəsidir. Bir çox sivilizasiyaların, ölkə və xalqların süqutunun  əsas səbəbi yersiz arxayınçılıq və sayıqsızlıq olub. Nə yazıq ki,erməni millətçiləri tarixi faktları öz xeyirlərinə saxtalaşdırdığı halda, o zamanın Azərbaycan alimləri, partiya xadimləri, ziyalıları Kremlin qəzəbindən qorxaraq ehtiyatlı davranıb, hə­qiqəti deməkdən çəkinib, hələ erməniləri yüksək vəzifələrə çəkiblər. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının materiallarından  belə çıxır ki, daşnaklar bir nəfər də  azərbaycanlının xətrinə belə dəyməyib! Azər­baycan Sovet Ensiklopediyasında (Bax: III cild, soh. 353, 354) Daşnaksutyun partiyası haqqında verilən məqaləyə diqqət yeti­rək. 109 sətirlik materialda Daşnaksutyun partiyasınin tarixi haqqında ümumi mülahizələr yürüdülür, onların Azərbaycanda törətdikləri qırğın, talan haqqında isə bir kəlmə də olsun danı­şılmır. Müsavat partiyası haqqında verilən 103 sətirlik materia­ldan belə çixır ki, 1918-1920-ci illərdə Zaqafqaziyada baş vermiş bütün hadisələrin baiskarı və təş­kilatçısı Daşnaksutyun yox, Müsavatdır!. İki məqalə, iki fərqli münasibət. Ermənilər millətini türk xalqlarına qarşı sayıq və mübariz olma­ğa səsləyir, Sovet Azərbaycanının alimləri isə daşnakların cinayətini  Müsavatla bağlayır, həqiqəti gizlədir, bununla da millətinin sayıqlığını kütləşdirir. Gəlin etiraf edək ki, məğlubiyyətlərimizin əsas səbəblə­rindən biri məhz budur.
Bu yazıda gətirilən faktlardan da aydın olur ki, 70-ci illərə gədər Azərbaycan xalqının başbilən siyasətçiləri bu məsələlərə diqqət yetirmə­diklərindən facıələr və soyqırımlar yenidən baş verib.
          Erməni siyasətbazları Türkiyəni genosid siyasəti yeritməkdə ittiham etsə də,  faktlar bunun əksini təsdiqləyir.
Daşnak partiyasının rəsmi orqanı olan "Azadamard"   qəzetinin verdiyi məlumata görə, 1985-ci ildə Türkiyədə 150 min nəfər erməni yaşamışdır (bax: "Azadamard", 1993-cü il, 6-I2 avqust N 3012). Göründüyü kimi, Türkiyədə ermənilərin kökü kə­silməyib, əksinə, orada ticarət, ictimai iaşə, biznes sahə­sində çoxlu erməni çalışır. İndi yalnız İstanbulda erməni dilində 10-dan artıq gəzet və jurnal nəşr olunur. Bunlar "Jamanak", "Mərmərə", "İho”, "Apoyevmatini", "Külis", "Jbid", "Proseçe 78", "Surp prkiç", "Lraber", "Aqos" adlı qəzet və jurnallardır. Maraglısı odur ki, "Lraber" və "Akos" türkcə nəşr olu­nur. Bu iki qəzetin məqsədi türk oxucusunu erməni mədəniy­yəti, incəsənəti, siyasi hadisələri, kilsədaxili həyatı ilə tanış etməkdir. Bu gəzetlər kilsə-dini ayinlər, milli ənənələr haqqında çoxlu materiallar dərc edir. 12 səhifəlik "Akos"un 10 səhifəsi türk dilində, 2 səhifəsi erməni dilində nəşr olunur. İstanbulda erməni patriarxlığı, 40-dan artıq erməni kilsəsi, onlarca erməni məktəbi fəaliyyət göstərir. İstan­bul universitetlərində çoxlu erməni alimi çalışır. Bəs Ermənistanda? Hazırda orada bircə nəfər də olsa azərbaycanlı qal­mamışdır. Yüzilliklərin şahidi Toxmax göl qəbiristanlığını belə məhv etmişdirlər. Faktlar təkzibolunmaz surətdə göstərir ki, qəsbkarlıq, təcavüz və genosid siyasətinin təşkilat­çıları erməni kilsəsi, daşnak partiyası,  icra­çıları isə Ermənistan iqtidarıdır, adlarını erməni tarixində əbə­diləşdirmək arzusunda olan başkəsənlər, azərbaycanlı uşaqları yalnız milli mənşəyinə görə diri-diri oda atıb yandıranlar, qocaların başının dərisini soyanlardır....
  90-cı illərdə erməni millətçi yazıçıları, incəsənət xadimlə­ri, siyasətçiləri "milli azadlıq hərəkatı" şüarını əllərində dəstəvüz edərək erməniləri yaşadıqları ölkələrdə, xüsusilə, Tür­kiyədə dövləl quruluşuna qarşı üsyana və təxribata çağırırdılar. Qəsbkarlıq tarixi təkrarlanırdı, çünki bu kimi çağırışlar XIX əsrin 70-80-ci illərində də  geniş vüsat almışdır. O zaman bu istiqamətdə Raffi, M.Xrimlyan, Q.Srvandsyan, A.Toxmaxcyan və başqaları xüsusi fəallıq gös­tərirdilər. Onlar Rusiyanın himayəsinə arxalanaraq kürdlər va aysorilərlə ittifaqda Türkiyəyə qarşı çixış etməyin zəruriliyini önə çəkirdilər. Daşnak partiyasının ıdeoloqu Q.Ardzruni yazırdı: "Ermənilərin ümid bəslədiyi yeganə dövlət Rusiyadır". Əgər Qərbi Ermənistan (yəni Türkiyənin ərazisi) Rusi­ya ilə birləşdirilərsə, "bir nəçə ildən sonra ölkə çiçəklənməyə başlayar". M.Mamuryan ermənilərin azadlığını silahlı mübarizədə görür, Q.Çilingəryan vətən naminə qan tökməyin ülvıliyini təbliğ edirdi. Raffinin "Samvel", "Davit bek" roman­larının qəhrəmanları da bu ideya ilə yaşayırdılar. Onlardan bi­ri deyirdi: "Ey atalar, ey babalar... əgər siz bu kilsələrin yerin­də... qalalar tiksəydiniz, əgər siz bu müqəddəs xaçların və qab­ların əvəzinə silahlar alsaydınız, əgər siz bizim bu məbədləri­mizdə ətirli buxarın əvəzinə barıt çəksəydiniz, indi bizim öl­kə xoşbəxt olardı". Başqa bir yerdə Raffi dəyirdi: "mən... tari­xi fakt üçün yox, məni məftun edən müasir hərəkat üçün yazı­ram".
Q.Patkanyan erməni xalqının azadlığını onun qaldırdığı qı­lıncın ucunda görürdü, erməni qızını xopdan qılınc tökməyə, cəbhəyə yollanıb qələbə çalmağa və azad qayıtmağa səsləyir­di. H.Paronyan XIX əsrin 70-ci illərində "Tatron" məcmuəsinin səhifələrində dərc etdirdiyi məgalələrində qeyd edirdi ki, insan hüquqlarını əldə etməyin və saxlamağın birınci amili si­lahdır. Arsen Toxmaxçyan, o ölkəni, o vətəni və o xalqı xoş­bəxt hesab edirdi ki, onun övladları böyük məqsədlər naminə ölməyi bacarır, bilirlər ki, onlar üçün ölmək həyatın başlanğı­cıdır.Civaninin, H.Tumanyanın, A.Arpiaryanın, Muratsanın, P.Proşyanın, H.Hovhannesyanın, Q.Ağayanın və başqalarının əsərlərində də həmin ideya   təbliğ edilirdi.
Hovhannes Tumanyan şerlərinin birındə gənclərə müraciət­lə yazırdı:
"Ey əzabkeşlər,  gəlirik,
Gəlirik silahlanaraq,
Azad gün, həyat  və sevinci
Sizin üçün gətiririk"
'70 ildən artıq bir müddətdə xalqlar dostluğunun yenilməz qalası adllandırılan SSRI-nin ınöhkəmləndirilməsi uğrunda mübarizənin ön sıralarında addımlayan, erməni siyasətçilərinin fəaliyyətinin məxfı tərəfinə nəzər salaq. Sovet İttifaqı marşalı, iki dəfə Sovet İttifagı qəhrəmanı İvan (Hovhannes) Xristoforoviç Bağramyanın 1980-ci ildə Yerevanda "Hayastan" nəş­riyyatında çap olunmuş "Moi vospominaniya"  kita­bının 21-ci  və 25-ci  səhifələrində deyilir: "Mне 6ыло без малого 18 лет, я достаточно ясно понимал суть сложившейся на Кавказском фронте общей военной обстановки и кровавых событий в Турции, ввергших,   как уже говорилось, весной 1915 года все население Западной Армении в пучину безысходного горя. Я не мог оставаться в стороне от борьбы против ненавис­гных врагов моего родного народа. При этом отчетливо по­нимал, что только плечом к плечу с российским солдатом мне будет под силу сражаться против турецких палачей".
"Весь армянский народ был убежден в том, что Андраник всю свою сознательную жизнь посвятил самоотверженной борьбе за освобождение родной Западной Армении от многовекового деспотизма реакционных кругов  Османской Тур­ции.
Весьма знаменательно, что в составе дружины Андраника некоторое время героически сражался против турок молодой Анастас Иванович Микоян, а в рядах 6-й добровольческой дружины на Эрзерумском направлении доблестно бился Гайк Бжишкян, впоследствии прославленный герой гражданской войны, видный полководец Красной Армии, вошедший в ис­торию под именем Гай. Уже тогда он отличался бесстрашием и командирскими способностями".
Bu onu təsdiqləyir ki, Аzərbaycan xalqına qarşı törədilmiş soyqırımın arxasında mikoyanlar, baqramyanlar, şahnazaryanlar, osipyanlar... olmuşlar. ХIХ əsrin 70-80-ci illərinin yazıçıları ilə  ХХ əsrin 70-80-ci illərin erməni ziyalılaпnın, о сümlədən,  Silva Kaputikyanın, Sего Хаnzadyanın,Vardges Petrosyаnın, Gevorq Eminin, Zori Ваlа­уаnın, Leonid Qruntsun və başqalarının anlilürk fikirləri eynidir. Çünki onlaпn hamısı eyni erməni şovinizminin kökü üstündə “boy atmışlar”.. Наlbuki biz öz soydaşlarımızın taleyinə biganəlik üzündən Аzərbaycan  xalgına qarşı soyqırım barədə söz deməkdən  çəkimnişik, susmuşuq.
Nə qədər qəribə görünsə də Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının səhifələrində Ermənistanda уаşауan azərbaycanlılar, onların sayı, yaşadıqları bölgələr və kəndlər haqqında  bircə kəlmə də yazılmayıb.Moskvanın Sovet Azərbaycanına təzyiqi buna imkan verməyib. Ensiklopediyalar çap olunan dövrdə SSRİ-də eyni ideologiya və eyni hökümət başçılıq etsə də, respublikalardan birinə bütün dünyada yaşayan ermənilər haqqında malumat vermək olardı, digərinə isə qonşu respublikada yaşayan öz soydaşları barəda yazmaq yasaq edilirdi.
Erməni Sovet Ensiklopediyasında bütün dünya ölkələrində yaşayan ermənilər, onların bü­tün yaşayış məntəqələri haqqında, vaxtilə (hətta 4-5 nəfər erməni yaşamış məntəqələr daxil olmaqla), əhalisi, onun məşğuliyyəti, kəndlərin təbiəti və koordinatları haqqında miifəssəl mə­lumatlar verilmişdir. Azərbaycanda erməni ayağı dəyən bütün yaşayış məntəqələri - çaylar, dağlar, dərələr haqqında Erməni Sovet Ensiklopediyasında müfəssəl məlumatlar vardır. Hətta bir çox yaşayış məntəqələrinin tarixi ermənilərin xeyrinə təh­rif olunmuş halda verilmişdir. Məlumdur ki, Ensiklopediyalara düşən faktlar rnütləq həqiqət kimi qəbul olunur, tədqiqatçılar dürüst məlumat axtarışında məhz ensiklopediyalara ən etibarlı mənbə kimi üz tutur. Bu baxımdan Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının erməni məsələsinə aid bir sıra məqalələri milli maraqlarımıza cavab vermir, tarixi təhrif edir və gerçəklikdən  yayındırır.
Erməni Sovet Ensiklopediyasında Azərbaycanda yaşayan ermənilər haqqında geniş ınaterial verilmişdir. Orada deyilir: "Ermənilər Azərbaycanın indiki ərazisində qədim zamanlardan ya­şayırlar. Böyük Haykın Artsax və Utik quberniyaları ilə yana­şı, ermənilər habelə Kür çayından şimalda və Kaspi dənizinin cənub-gərb sahillərində yaşayırdılar. Onlar kənd təsərrüfatı, sə­nətkarlıq və ticarətlə məşğul olurdular. Azərbaycan Rusiyaya birləşdikdən sonra diyarın ermənilər yaşayan sahələrində da mədəni həyat xeyli canlandı. Sənaye Bakısının yüksəlişi ilə ya­naşı ermənilərin də sayı artmış və şəhər Zaqafqaziyada ermənilərin ictimai-siyasi və mədəni mərkəzlərindən birinə çevril­mişdir". (Erməni Sovet Ensiklopediyası, I cild, səh.90).
“Ermənilər Azərbaycanın indiki ərazisində qədim zamanlar­dan yaşayırlar" cümləsi ilə erməni alimləri uzaq hədə­fi vurur, demək istəyirdilər ki, Azərbaycan ermənilərin qədim ərazisidir. Qeyd etmək yerinə düşər ki, Erməni Sovet Ensiklopediya­sının 1-ci cildi 1974-cü ildə, Azərbaycan Sovet Ensiklopediya­sının(ASE) 1-ci cildi isə 2 il sonra - 1976-cı ildə çap olunub. Erməni Sovet Ensiklopediyasının (ESE) I cildində Ermənistanda azərbay­canlılar yaşayan kəndlər haqqında geniş məlumat verilib, azər­baycanlı əhalinin miqdarı göstərilmişdir. Sonrakı cildlərdə isə bu kimi məlumatlar yoxdur. Yəqin onlar ASE-nin cildlərini diqqətlə izləmiş, orada Ermənistanda  azərbaycanlılar yaşayan kəndlər haqqında heç bir məlumat olmadığından ESE-də də bu barədə yaz­mağı lazım bilməmişlər.
     Boyük Vətən Müharibəsindən sonra azərbaycanlıların faciəsi yenidən başlandı. Sovetlər birliyində vətənpərvərlik ruhunun alovlanmasına xüsusi diqqət yetitildiyi şəraitdə Ermənistan SSR-də bu məqamdan məharətlə istifadə olundu. Vətənpərvərlik pərdəsi altında qatı millətçilik, antitürk çağırlşları vüsət aldı, başqa ölkələrə qarşı tor­paq, ərazi iddialarına rəvac verılirdi, daşnakların tarixi "qəhrəmanlıqlarına" dair onlarca filmlər çəkildi "David bek", "Samvel", "Pan takavar" kimi romanlar, qatı millətçilik ruhlu onlarca hekayələr, şerlər toplusu çap olunmuşdur. Nəticədə Ermənistan SSR-də şovinizm ruhunun yüksəlməsi ifrat səviyyəyə çatmışdır.
         Ermənilərin "mets yeğerni" adlandırdıqları 1915-ci il hadisələrinin 50-ci ildönümü yaxınlaşdıqca ərazi tələbləri, tür­klərə qarşı iddialar yenidən baş qaldırdı. Xüsusilə, Krımın Ukrayna SSR-ə verilməsindən sonra ekstremist tələblər geniş vüsət almışdır. 1962-1963-cü illərdə Ermənistan KP MK bürosunda Azərbaycan və Türkiyəyə torpaq iddiaları ilə əlaqədar məsələlər müzakirə olunanda kuluarlarda gizli  söhbətlər gəzirdi ki, SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri A.Mikoyan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistan SSR tərkibinə veril­məsi məsələsini N.S.Xruşşovun yanında qaldırmış, Xruşşov isə cavab vermişdir ki, “kifayət qədər hərbi texnika ayırıb ermənilərin bir gecədə Dağlıq Qarabağdan Ermənistana köçürülməsi barədə tapşırıq verə bilər”. Təbiidir ki, ölkə rəhbərinin belə kəskin rəaksiyası öz müsbət təsirini göstərirdi. Lakin 1964-cü ildə N.S.Xruşşovun hakimiyyətdən kənarlaşdırılması müvəqqəti sa­kitliyi pozdu. "mets yeğerni", yəni "böyük qırğın"ın 50-ci ildönümünə ha­zırlıq işləri genişləndi. Erməni versiyasına görə, 1915-ci ildə Osmanlı imperiyasında guya "böyük qırğın" baş vermiş, türklər 1,5 milyon ermənini girmışdır. Bu tədbirin keçirilməsi ərəfəsində həm xarici ölkələrdə fəaliyyət göstərən daşnak partiyasının  həm də Ermənistan SSR rəhbərliyinin təbliğatı eyni əlçatmaz hədəfə - "Böyük Ermənistan" mifinin reallaşmasına yönəldilmişdir. Həm rəsmi dairələr, həm də kütlə tərəfindən irəli sürülən tələb o idi ki, Gürcüs­tan SSR-in Boqdanovka rayonu, ona həmsərhəd olan bölgələrin, Azərbaycan SSR-nin Naxçıvan Muxtar Respublikasının və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin əraziləri, Türkiyə Cümhuriyyətinin böyük bir hissəsi - Qars, Ərdəhan, Trabzon, Qaren, Bitlis, Van vilayətləri Ermənistana birləşdirilsin.  Bütün əmək kollektivləri, kolxoz və sovxozlarda, ali və orta məktəblərdə, hətta ibtidai siniflərdə belə tədbirlər keçirilir, uydurma "mets yeğerni"n 50-ci ildönü­münü erməni xalqının yekdilliyi və birliyi naminə yüksək səviyyədə keçirmək çağırışı səslənir, türklərə qarşı nifrət hissi təlqin edən kinofilmlər nümayiş etdirilir, kitablar çap olunur­du. Kütləvi mətbuat orqanları, radio və televiziya vasitələri ilə ermənilərin başqa xalqlardan üstünlüyünü “sübut edən”  məgalələr çıxır, verilişlər təşkil olu­nurdu. Yaşı əllini ötməyənlər belə türklərin  vəhşiliklərini  "gözləri ilə gördükləri"ni  deyirdilər. Televizor ekranlarından erməni xalqını türklərə qarşı mübarizəyə qalxması çağırışları səslənirdi.
 İddia irəli sürülən ərazilərin xəritəsi çap olunub divarlara vurulur,  "Böyük yeğernin 50 illiyi", "İntiqam saatıdır", "Birliyə çağı­rır", "Bizim torpaglar və bizim qanımız", "24/IV-1965" yazılmış plakatlar yapışdırılırdı.
Yerevanda azərbaycanlıların poçt qutularına təhqiramiz sözlər yazılmış kağız parçaları salınırdı. Belə bir şəraitdə Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların vəziyyəti dözülməz həddə çatmışdır. Yerevanda, Lənina­kanda, Kirovakanda, Qafanda avtobuslarda, bazarlarda, ictimai yerlərdə azərbaycanlılar təhqir olunur, döyülürdü. Xüsusilə 1965-ci ilin aprel ayında ehtirasların qızışması son həddə çatmışdır.
Yerevandakı M.F.Axundov və M.Əzizbəyov adına məktəblərdə aprelin ikinci yarısında məşğələlər dayandırılmışdır. Azərbaycanlılara baza­ra məhsul aparmamaq, Yerevanda bir neçə gün işə çıxmamaq tövsiyyə olunurdu. 0 zaman Yerevan Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində çalışan V.Muradyan azərbaycanlı əhalinin təhlükəsizliyini qorumaq sahəsində xeyli iş görmüşdür. Lakin 1908-ci ildə Türkiyənin Ardvin şəhərındə anadan olmuş, Rusiyada təhsil alıb boya-başa çatan Ermənistan KP MK-nın birınci katibi Y.N.Zarobyan erməni millətçilərinin əlində girov vəziyyətinə düşdüyündən heç bir əməli tədbir görə bilmirdi. Millətçilik psixozunun genişlənməsində o zaman ali məktəblə­rin komsomol işçiləri, məsələn, S.Harutyunyan, S.Poqasyan xü­susi canfəşanlıq göstərirdilər. Onların hər ikisi Ermənistanda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş son genosid dövründə Ermənistan KP Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində işləmiş­dirlər.
1965-ci ilin 23-24-25 aprel günlərində Yerevanda sanki  insan seli axırdı. Millətçilik psixozundan qızışmış erməni əhalisi kiiçələrə çixmış, uydurma genosid gurbanlarının xatirəsınə ucaldılmış memoriala doğru axışırdı. Kütlənin önündə katali­kosla birlikdə respublikanın rəhbərləri addımlayırdılar. Kütlə­nin başı üstündə qara qumaşla örtülmüş rəmzi tabut aparılırdı. "Böyük Ermənistan", "Qoparılmış ərazilər Ermənista­na qlaytarılmalıdır", "İntiqam, intiqam" sözləri yazılmış şüarlar çoxluq təşkil edirdi. Təntənəli matəm yığıncağı keçirilən Ope­ra və Balət təatrı binası qarşısında çoxsaylı kütlə yığışmışdı. Təntənəli mərasimin translyasiyası  zamanı tribunadan səslənən bəzi yumşaq çıxışlar etnopsixoz vəziyyətinə çatmış qaragüruhu  qıcıqlandırmış, onlar binanın qapı-pəncərələrini qırmış və hücuma keçmişlər. Respublikanın partiya və hö­kurnət rəhbərləri qaçıb binanın hücumdan müdafiə zir­zəmisində gizlənmiş və səhərə qədər orada girov kimi saxlanmışdırlar. Katalikos Vazgen yığıncağı idarə etməyi öz üzərinə götürmüşdü, bütün gecə radikal çıxışlar səslənmiş, radio ilə birbaşa translyasiya olunmuşdur.
1965-ci il aprel hadisələri A.Mikoyanın başçılıq etdiyi Kreml erməni lobbisinin  dəstəyi olmadan baş tutmazdi. Məhz onlara görə Moskva susmuş, kəskin münasibət bildirməmış və heç bir ölçü götürməmişdir.  Yalnız Ermənistan KP MK-nın birinci katibi Y.Zarobyan vəzifəsindən azad edilərək 1966-cı il fevral ayından SSRİ Elektrotexnika Sənayesi nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olundu.
1982-ci ildə  "Oqonyok" jurnalı Dağlıq Qarabağı Ermənistanın ən səfali guşələrindən biri adlandırmışdı. Azərbaycanda isə özlərini bilməməzliyə vurub sus­muşdular. Sero Xanzadyanın, Silva Kaputikyanın, Zori Balaya­nın, Vardges Petrosyanın və onlarca başqalarının millətçilik, nifrət ruhlu əsərləri ardıcıllıqla meydana çıxırdı. Şahen Mkrtıçyanın "Dağlıq Qarabağın tarixi arxitek­tura abidələri" (Yerevan, 1985-ci il), Arqam Ayvazyanın "Nax­çıvanın memorial abidələri və relyefi" (Yerevan, 1987-ci il) iri həcmli kitabları çapdan çıxmışdı. Hər iki kitabda Naxçıvanın və Dağlıq Qarabağın Azərbaycan SSR ərazisi olduğu barədə bir­cə kəlmə də olsun yazılmayıb. "Naxçıvanın məmorial abidələ­ri və relyefi" kitabinda isə deyilir: "Tarixi Ermənistan va onun vilayəti olan Naxçıvan bir çox zəngin mədəniyyət ənənə­ləri, yazı və yazı mədəniyyəti, ədəbiyyat, arxi­tektura və tətbiqi incəsənətin ocağı olmuşdur" (səh.125). Hələ bundan xeyli əvvəl erməni millətçiləri İttifaq miqyasında Dağ­lıq Qarabağı Ermənistanın tərkib hissəsi kimi göstərməyə cəhd etmiş, heç bir müqavimətə  rast gəlmədiklərinə görə daha da həyasızlaşmışdılar. Onlar rus ziyalıların imkanlarından da məharətlə istifadə edirdilər. "Календарь врача"da (1963-cü il), N. V. Voronsovun "Монументальная скульптура" (l984-cü il) kitabinda, habelə "Основы советского государственного права" (1987-ci il) dərsliyində Dağlıq Qarabağ Mux­tar Vilayəti Ermənistanın tərkib hissəsi kimi göstərilmişdi.
       1988-ci ilin may, iyun aylarında Ermənistan televiziyasında göstərilən qondarma süjetlər antiazərbaycan isteriyasınının  gücləndirməsinə yönəldilmişdir. Şuşa şəhəri milis şöbəsinin qarşısında yerləşən Vəzi­rov küçəsindəki 7 nömrəli binanın 20-ci mənzilinin içərisində  onlar­ca iri daşlarlı göstərən aparıcı həyəcanlı səslə  deyirdi ki, vəhşi azərbaycanlılar bu evi daşqalağa tutmuş, milis idarəsi isə kömək etməmişdir.
Həmin il İyunun 20-də televiziyada gostərildi ki, Masis rayon xəstəxanasında yatan 35 qadın işlədiyi tikiş fabrikində azərbaycanlı fəhlə tərəfindən zəhərləndirilib xəstəxanaya düşmüşlər. Həmin verilişdən bir neçə saat sonra Masis qəsəbəsində isteriya halına düşmüş erməni əhalisi əlindən tərpənmək mümkün deyildi. Hətta Yerevandan avtobuslarla yüzlərlə "boyevik"lər gəlmişdi. Mitinq iştirakçıları türkləri Ermənistandan çıxarmağı tələb edirdilər. Bu həmin gün­lər idi ki, Masis rayonunun azərbaycanlı əhalisinin çoxu evlə­rindən qovularaq Rəncbər kənd sərhəd zastavasında sığınacaq tapmışdı. Bu verilişlərın təşkilatcısı o zaman Ermənistan Təleviziya və Radio Verilişləri Komitəsinin sədri S.Poqosyan idi. 0,hələ 1965-ci ildə antitürk tələbə çıxışlarının təşki­latçılarından olmuş, sonralar Ermənistan KP MK-nın birın­ci katibi vəzifəsınə səçilmişdir.
Malumdur ki, Qorbaçov Stavropolda işləyərkən erməni ma­fioz qruplarına himayədarlıq etmişdir O dəfə­lərlə qeyd etmişdir ki, Stavropolda onun çoxlu erməni dostları olmuşdur. Orada Qorbaçovla birlikdə işləyən Markaryan­tsın Ermənistan SSR Nazirlər Sovetinin sədri vəzifəsinə, onlar­ca erməninin Kremlə yüksək vəzifələrə irəli çə­kilmələri  ermənipərəstlikdən xəbər verirdi.
Şahnazarov, Ağanbekyan, Brutens, Xaçaturyan kimi erməni siyasətbazlarının Qorbaçovun ətrafına toplaşması və onun ən yaxın məsləhətçiləri olması mühüm rol oynayırdı. Ermənistanın və Dağlıq Qara­bağın erməni icması nümayəndələrinin Kreml kabinetlərində tez-tez gəbul olunmaları, ermənilər tərəfindən Heydər Əliyevin əlehinə uydurma azərbaycan adları ilə yazılmış ərizələrin Qorbaçova çatdırılması bu fikri təsdiqləyir. ABŞ-a səfəri zamanı erməni lobbisinin Qor­baçova və arvadına giymətli hədiyyələr verməsi, bu epizodun Moskva və Yerevan təleviziyası ilə dəfələrlə göstə­rilməsi təsadüfi deyildi. Bu ictimai fikrə təsir göstərmək üçün dü­şünülmüş aksiya idi. Qorbaçovun SSRİ prezidenti seçilməsini reallaşdıran akademik Osipov (Osipyan) olmuşdu. SSRI Ali Sovetinin ses­siyasında səsvermə komissiyasının sədri olan Osipovun qələm hesablamaları Qorbaçovun qələbəsini təmin etdi.
Zori Balayan, Silva Kaputikyan, Viktor Hamparsumyan is­tədikləri vaxt Qorbaçovun qəbuluna düşürdülər. Halbuki Noyemberyan­dan olan Sosialist Oməyi Qəhrəmanı qaçgın Mərzə Mustafayevanı, Vedidən Ali Sovetin dəputatlarını, qəhrəman anaları Kremlin həndəvərinə belə buraxmırdılar.

 

 
©west-land.az | Web-master: Rufat Abdurahmanov | Əlagə: Şəlalə Həsənova